ศีล 5 (ปัญจสีล)
ศีล 5 คือ ข้อปฏิบัติขั้นพื้นฐานสำหรับมนุษย์ หรือ มนุษยธรรม ที่ช่วยควบคุมความประพฤติทางกายและวาจาให้เป็นปกติ ไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น เป็นรากฐานสำคัญของความสงบสุขในสังคมและการพัฒนาจิตใจสู่กุศลธรรม ประกอบด้วย:
ปาณาติปาตา เวรมณี (งดเว้นจากการฆ่าสัตว์)
อทินนาทานา เวรมณี (งดเว้นจากการลักทรัพย์)
กาเมสุมิจฉาจารา เวรมณี (งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม)
มุสาวาทา เวรมณี (งดเว้นจากการพูดเท็จ)
สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณี (งดเว้นจากการเสพสิ่งมึนเมา)
1. ปาณาติปาตา เวรมณี (งดเว้นจากการฆ่าสัตว์)
ความหมาย: เจตนาเว้นจากการ ฆ่าสัตว์มีชีวิต ทั้งมนุษย์และสัตว์ ด้วยตนเองหรือใช้ผู้อื่นฆ่า
เจตนาตรงข้าม (กุศลธรรม): เมตตา คือ ความรักและปรารถนาดีต่อเพื่อนร่วมโลกอย่างไม่มีประมาณ
2. อทินนาทานา เวรมณี (งดเว้นจากการลักทรัพย์)
ความหมาย: เจตนาเว้นจากการ ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ด้วยการลักขโมย ฉ้อโกง ปล้น จี้ ตลอดจนการยักยอกหรือทำลายทรัพย์สินของผู้อื่น
เจตนาตรงข้าม (กุศลธรรม): สัมมาอาชีวะ (การเลี้ยงชีพชอบ) และ ทาน (การให้)
3. กาเมสุมิจฉาจารา เวรมณี (งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม)
ความหมาย: เจตนาเว้นจากการ ล่วงละเมิดในสิ่งที่ผู้อื่นรักใคร่หวงแหน โดยเฉพาะการประพฤติผิดในคู่ครองของผู้อื่น (สามี ภรรยา บุตรธิดา)
เจตนาตรงข้าม (กุศลธรรม): ความสำรวมในกาม และ ความพอใจในคู่ครองของตน
4. มุสาวาทา เวรมณี (งดเว้นจากการพูดเท็จ)
ความหมาย: เจตนาเว้นจากการ กล่าวคำไม่จริง ด้วยจิตคิดจะหลอกลวงผู้อื่นให้เข้าใจผิด เพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น
การขยายความ: ข้อนี้รวมถึงการเว้นจากวจีทุจริตอื่น ๆ ด้วย คือ ปิสุณาวาจา (พูดส่อเสียด), ผรุสวาจา (พูดคำหยาบ), และ สัมผัปปลาปะ (พูดเพ้อเจ้อไร้สาระ)
เจตนาตรงข้าม (กุศลธรรม): สัจจะ (ความจริง) และ สัมมาวาจา (วาจาชอบ)
5. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณี (งดเว้นจากการเสพสิ่งมึนเมา)
ความหมาย: เจตนาเว้นจากการ บริโภคเครื่องดองของเมา และสิ่งเสพติดทุกชนิดอันเป็น ที่ตั้งแห่งความประมาท (คือทำให้ขาดสติ)
ความสำคัญ: ข้อนี้เป็นรากฐานที่ช่วยให้ศีล 4 ข้อแรกไม่ขาด เพราะการขาดสติจากของมึนเมาเป็นเหตุให้กระทำความชั่วได้ง่าย
เจตนาตรงข้าม (กุศลธรรม): สัมมาสติ (ความระลึกชอบ) และ ความไม่ประมาท