สติปัฏฐาน 4 (ที่ตั้งแห่งสติ 4 ประการ)
สติปัฏฐาน คือ ธรรมที่เป็นที่ตั้งมั่นแห่งสติ หมายถึง การตั้งสติกำหนดพิจารณาสิ่งทั้งหลายให้รู้เห็นตามความเป็นจริงในขณะปัจจุบัน เป็นหนทางเดียวที่จะนำไปสู่ความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลายและการดับทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง
ความหมายของศัพท์
สติ: คือ ความระลึกรู้ อารมณ์ที่เป็นฝ่ายดี หรือความระลึกได้ที่รู้ทันอารมณ์อันเป็นฝ่ายดี ยับยั้งมิให้จิตตกไปในทางชั่ว
ปัฏฐาน: คือ ความตั้งมั่น (ตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์)
สติปัฏฐาน: คือ ความตั้งมั่นในการระลึกรู้อารมณ์ที่เป็นฝ่ายดี ซึ่งหมายถึง อารมณ์ที่เป็นที่ตั้งมั่นแห่งสติ 4 ประการ ได้แก่ กาย เวทนา จิต ธรรม
องค์ประกอบของสติปัฏฐาน 4
สติปัฏฐาน 4 คือ การตั้งสติกำหนดพิจารณาอารมณ์ทั้ง 4 อย่าง เนือง ๆ (บ่อย ๆ) โดยมีความเพียร (อาตาปี) มีสัมปชัญญะ (รู้ตัวทั่วพร้อม) มีสติ (ระลึกได้) เพื่อกำจัดอภิชฌา (ความยินดี, โลภ) และโทมนัส (ความยินร้าย, เศร้าใจ) เสียได้ในโลก
1. กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การตั้งสติพิจารณากาย)
การพิจารณา: พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายใน (ของตน) และภายนอก (ของผู้อื่น) อยู่เนือง ๆ
ความสำคัญ: เป็นการพิจารณาสิ่งที่หยาบและเห็นได้ง่ายที่สุด เพื่อให้เห็นว่าร่างกายนี้เป็นเพียงส่วนประกอบ ไม่ใช่ “เรา” หรือ “ของเรา”
2. เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การตั้งสติพิจารณาเวทนา)
การพิจารณา: พิจารณาเห็นเวทนา (ความรู้สึก สุข ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์) ในเวทนาทั้งภายในและภายนอกอยู่เนือง ๆ
ความสำคัญ: การกำหนดรู้ความรู้สึกที่เกิดขึ้น (สุข ทุกข์ เฉย ๆ) อย่างทันท่วงที โดยไม่เข้าไปยินดีหรือยินร้าย เพื่อให้เห็นความเกิดขึ้นและดับไปของความรู้สึก
3. จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การตั้งสติพิจารณาจิต)
การพิจารณา: พิจารณาเห็นจิตในจิต (สภาพของจิต) ทั้งภายในและภายนอกอยู่เนือง ๆ
ความสำคัญ: การกำหนดรู้สภาพของจิตว่าขณะนั้นมีราคะ โทสะ โมหะหรือไม่ จิตหดหู่หรือฟุ้งซ่านอย่างไร เพื่อให้เห็นการเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลาของจิต
4. ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การตั้งสติพิจารณาธรรม)
การพิจารณา: พิจารณาเห็นธรรมในธรรม (หลักธรรม/สิ่งที่เป็นอารมณ์ของจิต) ทั้งภายในและภายนอกอยู่เนือง ๆ
ความสำคัญ: การกำหนดรู้ธรรมต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นและตั้งอยู่ตามความเป็นจริง เช่น นิวรณ์ 5, ขันธ์ 5, อายตนะ, โพชฌงค์, อริยสัจ 4 ว่าเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นและดับไป
จุดประสงค์ของการเจริญสติปัฏฐาน 4
การตั้งมั่นแห่งสติพิจารณากาย เวทนา จิต ธรรม มีจุดประสงค์จำแนกได้เป็น 2 ทางหลัก ตามแนวมรรคปฏิบัติ:
1. สมถกัมมัฏฐาน (การทำจิตให้สงบ)
เป้าหมาย: สติตั้งมั่นในการพิจารณา บัญญัติ (เช่น ลมหายใจเข้า-ออก) เพื่อให้จิตสงบ
อานิสงส์: ให้บรรลุ ฌานสมาบัติ
2. วิปัสสนากัมมัฏฐาน (การเห็นแจ้งด้วยปัญญา)
เป้าหมาย: สติตั้งมั่นในการพิจารณา รูปนาม (กายและใจ) เพื่อให้เกิดปัญญาเห็น ไตรลักษณ์ คือ อนิจจัง (ไม่เที่ยง), ทุกขัง (เป็นทุกข์), อนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน)
อานิสงส์: ให้บรรลุถึง มรรค ผล นิพพาน การกำหนดพิจารณาไตรลักษณ์จะทำให้รู้เห็นสภาพตามความเป็นจริงว่า สิ่งทั้งหลายล้วนแต่เป็นรูปนามเท่านั้น และรูปนามทั้งหลายเหล่านั้นก็มีลักษณะเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา หาได้เป็นแก่นสารยั่งยืนไม่ ซึ่งเป็นการก้าวล่วงความเห็นผิดและถึงหนทางดับทุกข์ทั้งปวง